Pinal Fulɓe ko gooto e ngaluuji ndonu ɓuriɗi haawnaade e ɓuriɗi heɓde doole e nder Afrik. Nde tawnoo ɓe pettiima e ko ɓuri leyɗe sappo e joy, gila e Afrik Hiirnaange haa e Afrik Caka, yimɓe Fulɓe ɓe mbaawnii hisnude finnde e tawaangal mumen e nder teeminanɗe. E hakkunde tawaangal ngaynaka, siriiji cuuɗiiji ngam semmbe e cuusal, e karallaagal juuɗe, ngarchee ngam yiytude pinal ngal mbaadi mum e fillawol mum ngoni jaddo.
1. Pulaaku : Siriiji cuuɗiiji e wonki Fulɓe (H2)
E nder ɓernde heeriinde pinal Fulɓe, ena woodi miijo filosof e jikkuiji potɗi jolneede : Pulaaku. Ko ɓuri tawaangal tan, Pulaaku ko siriiji gonɗi e nder ɓernde baɗooji laawol ngam ardaade nguurndam neɗɗo fof e nder renndo.
Ngool laawol ena fawii e pilariiji teelaaɗi :
- Semteende : Ɗum ko haɗde yiɗde mum e eeraango mum e yeeso yimɓe e laataade gooto jogitooɗo e teddungal.
- Munyal e cuusal : Ɗum ko mbaadi munyude caɗeele nguurndam ngaynaka tawa a saltaaki.
- Hakkille e ganndal : Ɗum ko teddinde mawɓe e ƴettude miijooji laaɓtuɗi ngam cellal e jam leñol ngol.
Teddinde Pulaaku ko teddinde maamiraaɓe e tabitinde nanondiral renndo, hay so tawii woɗɗondiral leydi ena woodi.
2. Ngaynaka e nokku ceniɗo mo jawdi jogi
E nder nguurndam maɓɓe ngaynaka e egga-hoɗa, Fulɓe ena njogi jokkondiral ceniingal e tagoore ndee e ndimu jawdi ndii. Nagge wootere wonaa ngalu faggudu tan ; ko kañum woni maande ndimagu, darnde renndo, e dandude nguurndam leñol ngol e caɗeele weeyo.
Hannde, nde tawnoo mbayliigu weeyo ena adda waylo-waylooji mawɗi, karallaagal ngaynaaka Fulɓe ena adda kadi mbayliigu kesu. Ngaynaaka ena ɓesda laabi kesi ngam eggude e reende nokkuuji mardɗi ndiyam, ɗum ena hollira mbaadi maɓɓe taarihindi ngam heɓde humpito e taariika mumen.
3. Cewɗum Fulɓe : Mbaadi ndeƴƴere e ngalu Guérewol
Gollal karallaagal e pinal Fulɓe ena feeña no feewi e mbaadi ɓalndu nduu. Rewɓe Fulɓe ɓe anndaama e nder winndere ndee fof e cewɗum morbuki maɓɓe tawaangal, te ɓe ŋesata ɗum e kaŋe walla kaalis, e kadi canle maɓɓe mawɗe, maande ngalu ɓesngu nguu.
Ngalu e seppo cewɗum
E nder renndooji Fulɓe goɗɗi, haa teeŋti e Wodaabe, cewɗum worɓe ena teddinee hitaande fof e nder Guérewol. E nder ngool seppo tawaangal, worɓe sukaaɓe ena mbada cuɗaari e yeeso mumen te ɓe ngama e nder sahaaji ngam heɓde rewɓe ɓe ɓe ngoni e mumen. Ɗum ko seppo heeriingo ɗo yimre, gamol e cewɗum ngoni ndenndannde wootere ngam teddinde nguurndam.
Pinal Fulɓe wonaa ko yawti tan. Ko pinal ngurngal, guurngal te sukaaɓe ena njuurntoo ngal e lollinde ndonu mumen. Sifaa e nder jimɗi, binndol walla reende ɗemngal Pulaar, Fulɓe ena ngoni e lollinde ndonu mumen e nder winndere ndee fof, ɗum ena hollira wonde neɗɗo ena waawi naatde e jamanu keso tawa o yejjitaani iwdi makko.


